एडवर्ड डी बोनो या मनोवैज्ञानिकांने तयार केलेली चर्चा किंवा विचार करण्याची ही पद्धती सिक्स थिंकिंग हॅट्स नावाने ओळखली जाते. या पद्धतीमध्ये एकमेकाशी वादविवाद करणे किंवा दुसऱ्यांची मुद्दे खोडणे आणि त्यामुळे होणारा वेळेचा अपव्यय टाळण्यावर भर असतो. या पद्धतीने विचारविनिमय केल्यास आपण एकमेकांची मने न दुखावता कमीत कमी वेळात योग्य निष्कर्षापर्यंत पोहोचतो असा डॉक्टर बोनो यांचा दावा आहे.
या पद्धतीमध्ये सहा वेगवेगळ्या रंगाच्या टोप्या विचार करणाऱ्या सगळ्यांनी एका वेळी एक या क्रमाने आपल्या डोक्यावर ठेवायच्या असतात. टोपी प्रत्यक्ष डोक्यावर न ठेवता देखील ती डोक्यावर ठेवली आहे अशी कल्पना करून विचार करता येतो.
पहिली टोपी व्हाईट म्हणजे पांढरीशुभ्र. या टोपी खाली डोके असताना सर्वांनी फक्त दिलेल्या विषयावरील वस्तुस्थिती दर्शक सत्य माहिती मांडायची असते.यासाठी दिलेली माहिती पुराव्यानिशी द्यावी लागते.सर्व सदस्यांना असलेली माहिती एकत्र झाल्यावर टोपी बदलण्यात येते.
दुसरी टोपी लाल भडक. या टोपी खाली डोके असताना फक्त आपल्या भावना व्यक्त करायच्या असतात. दिलेल्या विषयासंबंधी तुम्हाला वाटणाऱ्या भावना राग, प्रेम संताप, दुःख, सुख आशा-निराशा इत्यादी. या व्यक्त करीत असताना कोणीही त्यावर आक्षेप घ्यायचा नाही मोकळेपणाने आपल्या भावना व्यक्त करू द्यायच्या. सर्वांनी आपले मन मोकळे केल्यानंतर पुढच्या टोपीकडे वळावे.
पुढची टोपी आहे काळी.या टोपी खाली डोके असताना चिकित्सा,टीका आणि परस्पर विरुद्ध मते मोकळेपणाने मांडावीत. त्यावर कोणीही आक्षेप घेऊ नये. कोणावरही व्यक्तिगत आरोप केले जाऊ नयेत. हे काम आटोपल्यावर पुढची टोपी डोक्यावर ठेवावी.
चौथी टोपी आहे पिवळ्या रंगाची.या टोपी खाली डोके असताना फक्त सकारात्मक मुद्दे मांडावेत. दिलेल्या विषयातून कोणत्या चांगल्या गोष्टी झालेल्या आहेत व होऊ शकतील यावर सर्व सदस्यांनी आपले विचार व्यक्त करावेत. येथेदेखील कोणाचेही मत खोडून काढले जाऊ नये प्रत्येकाने आपल्या बाजूने सकारात्मक काय म्हणता येईल ते मांडत राहावे.
पाचवी टोपी आहे हिरवी.या टोपी खाली डोके असताना सर्वांनी आपल्या विषयासंबंधी नवीन कल्पना आणि सर्जनशील विचार पुढे आणावेत. या कल्पना आणि विचार कितीही वेगळ्या वाटत असल्या तरी त्यावर आक्षेप घेऊ नये. सर्वांनी त्या शांतपणे ऐकून घ्याव्यात. त्यातून आपल्याला काही नवीन सुचत असल्यास पहावे.
सहावी टोपी आहे निळी. या टोपी खाली डोके असताना अगोदर केलेल्या सर्व विचारावर प्रक्रिया केली जाईल. आपल्याला मिळालेली सत्य माहिती, तिच्या सबंधी भावना,तिच्यावरील आक्षेप, सकारात्मक गोष्टी आणि नवीन कल्पना आपल्यासमोर असतील. त्यावरून शेवटच्या निष्कर्षापर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न सर्व सदस्यांनी मिळून करायचा आहे.
आपणही आपल्या ग्रुप वर अशाच पद्धतीने विचार केल्यास तो अधिक कसदार होईल!
संदर्भ : Six Thinking Hats by Dr. Edward de bono.
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा